Αρχείο

Posts Tagged ‘Πρόσωπα’

Parallax View

Pig, pork και παράλλαξη

Στα σύγχρονα αγγλικά η λέξη «pig» (γουρούνι) αναφέρεται στα ζώα τα οποία εκτρέφουν οι κτηνοτρόφοι, ενώ «pork» (χοιρινό) είναι το κρέας που καταναλώνουμε. Η ταξική διάσταση είναι ξεκάθαρη εδώ: «pig» είναι η παλιά σαξονική λέξη, αφού οι Σάξονες ήταν οι μη προνομιούχοι κτηνοτρόφοι, ενώ το «pork» προέρχεται από το γαλλικό «porque», που χρησιμοποιούσαν οι προνομιούχοι Νορμανδοί κατακτητές της Αγγλίας (1066), που ήταν κι εκείνοι που κατανάλωναν τα γουρούνια που εξέτρεφαν οι κτηνοτρόφοι. Αυτή η διττότητα στη χρήση των λέξεων «pig» και «pork» σηματοδοτεί και το χάσμα που χωρίζει την παραγωγή από την κατανάλωση. Ο Ιάπωνας φιλόσοφος Kojin Karatani ονόμασε, στο βιβλίο του Υπερκριτική: Για τον Καντ και τον Μαρξ, αυτή τη διττότητα, Parallax View.

Άνω τελεία. Παράλλαξη στην αστρονομία είναι η διαφορά στη διεύθυνση ενός ουράνιου αντικειμένου, όπως αυτό φαίνεται από έναν παρατηρητή, από δύο σημεία που βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση μεταξύ τους. Η μέτρηση της (γωνίας) παράλλαξης χρησιμοποιείται άμεσα για την εύρεση της απόστασης του αντικειμένου από τη Γη. Η παράλλαξις ήταν γνωστή στους αρχαίους Έλληνες (Αριστοτέλης: «η παράλλαξις των γωνιών», Δίων: «η του ηλίου παράλλαξις», Πτολεμαίος: «εστί γαρ η παραλλαγή η διαφορά των ως προς το κέντρον της γης και ως προς την επιφάνειαν ευρισκομένων αυτής εποχών»). Τελεία.

Ο Κ. Καρατάνι, όπως κάθε φιλόσοφος που σέβεται τον εαυτό του, προσπαθεί διαβάζοντας τον Καντ μέσω του Μαρξ και τον Μαρξ μέσω του Καντ να βρει απαντήσεις σε μερικά πολύ πρακτικά «προβληματάκια». Και ένα από αυτά είναι το ερώτημα, «γιατί κατέρρευσαν οι χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού ή γιατί ο μαρξισμός δεν κατάφερε να απελευθερώσει την ανθρωπότητα;» Υπεραπλουστεύοντας τις θέσεις του, μπορούμε να πούμε ότι ο Καρατάνι δίνει την εξής απάντηση: ο άνθρωπος δεν είναι απλώς και μόνον παραγωγικό ον, αλλά είναι ταυτόχρονα και καταναλωτικό ον. Και ότι δεν μπορούμε να περιορίσουμε τη σκέψη μας παρατηρώντας μόνον τη μία από αυτές τις δύο πλευρές του ανθρώπου –και ανάγοντας τη μία στην άλλη- αλλά θα πρέπει ταυτόχρονα να τις εξετάζουμε και τις δύο. Να έχουμε, δηλαδή, μία παραλλακτική οπτική, εξετάζοντας ένα φαινόμενο ταυτόχρονα και από τις δύο όψεις του.

Και αυτό το σφάλμα διέπραξαν πλείστοι όσοι «μαρξισμοί» (υπάρχουν πολλοί) εφαρμόζοντας τον διαλεκτικό υλισμό για να αναλύσουν και –κυρίως- για να αλλάξουν τον κόσμο. (Ο διαλεκτικός υλισμός είναι η μέθοδος που υποτίθεται ότι «εφηύρε» ο Μαρξ, αντιστρέφοντας την ιδεαλιστική διαλεκτική του Χέγκελ, σύμφωνα με την οποία υπάρχει η «θέση», υπάρχει η «αντίθεση» και αυτό που θα πρέπει να επιχειρούμε είναι η «σύνθεση» αυτών των δύο). Σύμφωνα με τον Σλαβόι Ζίζεκ που, επηρεασμένος αν όχι εντυπωσιασμένος από τη σκέψη του Καρατάνι, έγραψε ένα βιβλίο με τον τίτλο Parallax View, το έσχατο παράδειγμα μιας παραλλακτικής κατάστασης είναι ότι η θέση του εργαζόμενου-παραγωγού και η θέση του καταναλωτή θα πρέπει να θεωρείται μία και η αυτή παρά τις αντιθέσεις τους, και πως δεν μπορούμε να ανάγουμε τη μία στην άλλη ή να θεωρήσουμε ότι η μία περιέχει «βαθύτερες αλήθειες» από την άλλη.

Και κάπως έτσι φτάνουμε στο σημείο να πούμε ότι η κατάρρευση των χωρών του ανατολικού μπλοκ, πριν από δύο δεκαετίες, οφείλεται στο γεγονός ότι η κρατικά σχεδιασμένη οικονομία έδινε τεράστιο βάρος στην παραγωγή έναντι της κατανάλωσης, κάτι που μαρτυρείται από το γεγονός ότι απέτυχε να προσφέρει στους καταναλωτές προϊόντα που εκείνοι χρειάζονταν «εφοδιάζοντάς» τους με προϊόντα τα οποία κανένας δεν ήθελε.

Άνω τελεία. Ο Καρατάνι κάνει μερικούς ακόμη ενδιαφέροντες συλλογισμούς. Ας δούμε έναν επίκαιρο. Απορρίπτει κατηγορηματικά τη θέση ότι υπάρχει μια κάποια αντίθεση μεταξύ του κερδοσκοπικού-χρηματιστικού κεφαλαίου και της «πραγματικής-παραγωγικής οικονομίας». Γιατί στον καπιταλισμό, η παραγωγική διαδικασία είναι απλώς μια παρέκκλιση της κερδοσκοπικής διαδικασίας του χρήματος που «γεννά» διαρκώς περισσότερο χρήμα. Τελεία.

Προς τι όλα αυτά;

Ας πάρουμε, για παράδειγμα (και τι παράδειγμα!) τη σημερινή οικονομική κατάσταση της Ελλάδας, και ας επιχειρήσουμε να αναλύσουμε το ζήτημα βλέποντάς το μέσω μιας παραλλακτικής οπτικής γωνίας, μελετώντας δηλαδή ταυτόχρονα τόσο την παραγωγή όσο και την κατανάλωση.

Θαρρώ πως σήμερα είναι γενικά αποδεκτό (αν και όπως έλεγε ο Γκαίτε, «ποιο είναι το πράγμα το πιο δύσκολο; Να βλέπεις με τα μάτια σου αυτό που βρίσκεται μπροστά στα μάτια σου!»), πως το θεμελιώδες πρόβλημα της Ελλάδας είναι το γεγονός ότι παράγει πολύ λίγα και καταναλώνει πάρα πολλά. Διαπιστώνουμε ότι το ελληνικό πρόβλημα είναι αντίστροφο από εκείνο των χωρών του «υπαρκτού σοσιαλισμού»: εκεί παρήγαγαν πάρα πολλά (και άχρηστα) και κατανάλωναν πάρα πολύ λίγα, ενώ στην Ελλάδα παράγουμε πολύ λίγα και καταναλώνουμε πάρα πολλά (εισαγόμενα) προϊόντα.

Αυτή η διαφορά μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης καλυπτόταν εύκολα σε περιόδους μη οικονομικής κρίσης, με έναν τρόπο στον οποίο ως χώρα είμαστε ίσως οι μεγαλύτεροι «ειδικοί» στον πλανήτη: με τα δάνεια. Με το ξέσπασμα, ωστόσο, και την επιδείνωση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, αυτή η πηγή (δανείων) στέρεψε και βρεθήκαμε εκτεθειμένοι. Δίχως σοβαρή παραγωγική υποδομή, δίχως σοβαρή παραγωγική οικονομία, βρεθήκαμε όχι μόνον στο σημείο όπου καταφανώς δεν μπορούμε πλέον να διατηρήσουμε το ίδιο καταναλωτικό επίπεδο, αλλά και στο σημείο όπου θα πρέπει να το περιορίσουμε δραματικά. Και ακόμα χειρότερα (!) να στρωθούμε στη «δουλειά». Όχι ότι είμαστε τεμπέληδες ως λαός, αλλά είμαστε απολύτως αντιπαραγωγικοί. Και όχι μόνον όσον αφορά τον κρατικό τομέα. Μια ματιά στην κατάσταση που επικρατεί στον τουρισμό, τη «βαριά βιομηχανία» της χώρας, αρκεί για να πειστεί και ο πλέον δύσπιστος.

Το «ελληνικό πρόβλημα» δεν περιορίζεται, φυσικά, σ’ αυτή τη διάσταση μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης. Αλλάζοντας σημεία παρατήρησης, μπορούμε να διακρίνουμε αρκετά παραλλακτικά δίπολα. Δίπολα στα οποία αν επιχειρήσουμε να αναγάγουμε το ένα στο άλλο καταλήγουμε στην ανοητολογία.

Ένα από αυτό τα δίπολα είναι και η εξωτερική/εσωτερική πλευρά του «ελληνικού προβλήματος». Πολλοί θεωρούν ότι αποκλειστικά –ή κυρίως- υπεύθυνοι για το πρόβλημα είναι οι ξένοι, οι γνωστοί-άγνωστοι κερδοσκόποι με τα χρηματιστικά τους παιχνίδια, οι κυβερνήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης που αφενός καθυστέρησαν να στήσουν τον μηχανισμό στήριξης και αφετέρου πιέζουν για τη λήψη σκληρών οικονομικών μέτρων, η «κακιά» Άνγκελα Μέρκελ («Οι Γερμανοί ξανάρχονται», ένας από τους τίτλους αυτής της περιόδου) που υποστηρίζει περισσότερο τα συμφέροντα της χώρας της παρά εκείνα της ΕΕ (θα έπρεπε;), το ελεγχόμενο από τις ΗΠΑ Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, οι διεθνείς επενδυτικές τράπεζες και πάει λέγοντας. Κάποια από αυτά ισχύουν κάποια άλλα ίσως όχι. (Κι ούτε λόγος να γίνεται για το παιδιάστικο επιχείρημα πως και οι άλλες χώρες της Ευρώπης είχαν «μαγειρέψει» τα οικονομικά τους στοιχεία ώστε να εκπληρώσουν τους όρους συμμετοχής τους στην ΟΝΕ).

Υπάρχει, ωστόσο, και η «εσωτερική» πλευρά του ελληνικού ζητήματος. Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος άριστος γνώστης της νεοελληνικής ιστορίας για να παρατηρήσει το μόνιμα επαναλαμβανόμενο μοτίβο της. Δάνεια επί δανείων, σχέδια Μάρσαλ, επιδοτήσεις από την ΕΕ, πακέτα βοήθειας για τους πρόσφυγες του Μεσοπολέμου, πακέτα Ντελόρ, Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα… Τα λέγαμε και στο προηγούμενο τεύχος. Πού πήγαν όλα αυτά τα χρήματα; Σε μεγάλο ποσοστό, εδώ και δύο σχεδόν αιώνες καταλήγουν στις τσέπες «ημών» -των εκάστοτε κυβερνώντων- και των «ημετέρων». Κανένας, νομίζω, δεν μας υποχρέωσε να κατασπαταλήσουμε όλα αυτά τα κονδύλια σε μη αναπτυξιακές, μη παραγωγικές δραστηριότητες.

Ο χειρότερος τρόπος για να προσεγγίσει κάποιος το πρόβλημα είναι να το βλέπει μέσα από τα πράσινα ή τα γαλάζια κομματικά ματογυάλια. Η γαλάζια και η πράσινη «πραγματικότητα» δεν συναποτελούν παραλλακτικό δίπολο. Όποιοι χρησιμοποιούν τέτοιου είδους ματογυάλια στέκονται ακριβώς στο ίδιο σημείο, δεν στέκονται σε διαφορετικά. Αποτελεί σύνηθες φαινόμενο στην νεοελληνική κοινωνία να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από τα κομματικά ματογυάλια, όμως ακόμα κι αν βλέπουμε τα πάντα γύρω μας «κόκκινα», «ροζ» ή «φαιά», αυτό δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση πως βρισκόμαστε εκτός της νεοελληνικής πραγματικότητας και πως μπορούμε να «βλέπουμε τα πράγματα ως έχουν». Ακόμα και η «οπτική ΚΚΕ» είναι γέννημα-θρέμμα αυτής της κοινωνίας, δεν βρίσκεται εκτός αυτής. Και το πόσο «διαφορετικό» είναι το ΚΚΕ από τη σύγχρονη νεοελληνική πολιτική πραγματικότητα φαίνεται από το γεγονός ότι ουδέποτε συγκροτήθηκε σ’ αυτή τη χώρα μια σοβαρή σοσιαλιστική σχολή σκέψης…

Από την άλλη, επιστρέφοντας στην «εξωτερική» πλευρά του ζητήματος, ας λάβουμε υπόψη μας και κάτι ακόμη. Καλώς ή κακώς το διεθνές οικονομικό-τραπεζικό-χρηματιστικό σύστημα αυτό είναι. Μας αρέσει δεν μας αρέσει, έχει τους δικούς του κανόνες. Αυτό το σύστημα υπάρχει, αυτό επιβλήθηκε στον πλανήτη, αυτές τις αρχές ακολουθεί. Δεν μπορεί αυτό το σύστημα να είναι καλό όταν τα spreads βρίσκονται στο 1% και να είναι κακό όταν τα spreads δανεισμού της χώρας μας εκτοξεύονται στο 7%. Αν δεν μας αρέσει ας κλείσουμε τα σύνορα της χώρας, ας αρνηθούμε τα δάνεια των ξένων και ας ζήσουμε σε επίπεδο Αλβανίας επί Εμβέρ Χότζα ή της σημερινής Βόρειας Κορέας.

Ο Δάντης γράφει κάπου πως «σάπισε ο κόσμος απ’ την κακιά κυβέρνια». Γεγονός. Ωστόσο, όσο κι αν έχει σαπίσει η νεοελληνική κοινωνία (η ποια;) εξαιτίας του γενικού σαπίσματος του παγκόσμιου κοινωνικού ιστού, αυτό δεν αποτελεί άλλοθι. Άλλο τόσο η νεοελληνική κοινωνία (η ποια;) έχει σαπίσει εξαιτίας σοβαρότατων εσωτερικών αιτίων. Διότι τι άλλο εκτός από σαπίλα δείχνουν οι «αναλύσεις» πως φταίμε όλοι (και οι γέροντες συνταξιούχοι των 400 ευρώ το μήνα και  οι νέοι που εισέρχονται στην αγορά εργασίας με μειωμένες τις αποδοχές τους κατά 20%) ή το γεγονός ότι δολοφονούνται –στο όνομα μιας (ποιας;) κοινωνικής απελευθέρωσης- τρεις εργαζόμενοι όταν πυρπολείται το κτήριο στο οποίο βρίσκονται;

Ας σταθούμε στο ένα σημείο, ας σταθούμε στο άλλο σημείο, ας σταθούμε μπροστά στον καθρέφτη, ας κοιτάξουμε πέρα απ’ αυτόν, ώστε να μπορέσουμε μέσω μιας κάποιας παραλλακτικής οπτικής να προσεγγίσουμε καλύτερα τα σοβαρά ζητήματα που έχουμε να αντιμετωπίσουμε ως χώρα, ως πλανήτης, ως άτομα. Κι ας αφήσουμε τα «σοβαρά» για τους «σοβαροφανείς». Λες και δίνει κάποιος δεκάρα για το αν η ΝΔ διέγραψε τη Ντόρα Μπακογιάννη επειδή τάχθηκε υπέρ των μέτρων του ΔΝΤ ή για το αν το ΠΑΣΟΚ διέγραψε τρεις βουλευτές του επειδή τα καταψήφισαν…

Κι αν η Ελλάδα είναι σήμερα «του κλώτσου και του μπάτσου» στον πλανήτη, αυτό συνέβη επειδή και οι Έλληνες είμαστε ως «πολίτες» και ως «κοινωνία» «του κλώτσου και του μπάτσου». Εδώ και σχεδόν δυο αιώνες…

Πηγές: Kojin Karatani, Transcritique: On Kant and Marx, MIT Press, 2003, Slavoj Zizek, The Parallax View (Short Circuits), MIT Press, 2006.

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

Από τη στήλη «Ψιμύθια και Ψιττακισμοί» που δημοσιεύεται στο Τρίτο Μάτι [#180] που κυκλοφορεί.

Advertisements